I. Ngā Paerewa o te Ao mō te Wai Inu Whai Mana
Ko te haumaru o te wai inu te tūāpapa o te hauora tangata, ā, he tino pakari, he taipitopito hoki ngā ture a te ao whānui mō ngā paerewa mō te wai inu whai mana. Hei mana whakahaere hauora tūmatanui o te ao, kua whakawhanakehia e te World Health Organization (WHO) ngā paerewa wai inu whai mana nui. E tautuhia ana e rātou te wai inu haumaru ko te wai, ina inuhia i te tere o te 2 rita ia rā mō te oranga katoa i runga i te roanga o te oranga 70-tau, kāore e pā kino nui ki te hauora. E kapi ana hoki tēnei whakamāramatanga i te wai e whakamahia ana mō te akuaku whaiaro o ia rā.
Mō ngā tohu motuhake, e kī ana te WHO kāore e tika kia whai hua ngā huakita kino i roto i te wai inu, he mea nui tēnei hei ārai i te putanga mai me te horapa o ngā mate wai. I taua wā, me whakahaere ngā taumata o ngā matū me ngā matū irahiko i roto i te wai i roto i ngā awhe kāore e tūpono ki te hauora o te tangata. He mea nui anō hoki ngā āhuatanga o te rongo: me pai te āhua, te tae, te kakara, me te reka o te wai, nā te mea koinei ngā tohu matua mā te tangata ki te aromatawai i te kounga o te wai. Hei tāpiri, me patu huakita te wai inu hei whakamate, hei whakakore rānei i ngā huakita kino. Ko ngā tikanga patu huakita noa ko te whakakōroira, te whakakōroira, te whakaōzonira, me te patu huakita ultraviolet.
Kua whakatakotohia hoki e ngā whenua me ngā rohe rerekē ā rātou ake paerewa i runga i ngā aratohu a te WHO, me ō rātou āhuatanga tūturu. Ko ngā Paerewa o Haina mō te Kounga Wai Inu (GB 5749-2022) e whakaatu ana i ngā whakaritenga hauora matua e rima mō te kounga wai, e hangai ana ki ngā paerewa a te WHO, me te whakatikatika i ētahi tohu e ai ki ngā hiahia taiao me te hauora ā-rohe. He tino pakari hoki ngā paerewa wai inu a te Tari Tiaki Taiao o Amerika (EPA), me ngā rohe mārama mō ngā momo poke. Hei tauira, kua kaha ake te tirotiro i ngā poke hou pēnei i ngā matū per- me polyfluoroalkyl (PFAS). He tino pakari ake ngā paerewa a te EU; hei tauira, ka whakatakotoria te rohe nitrate ki te 3 mg/L, he tino pakari ake i te paerewa 10 mg/L i whakatakotoria e te WHO me Haina.
II. Ngā Wero mō te Whakapūmau i te Haumaru o te Wai Inu
(1) Te Tohatoha Tauritekore o ngā Rauemi o te Ao
E ai ki ngā pūrongo a te UN, tata ki te 2.1 piriona tāngata o te ao kāore tonu i te whai wāhi ki te wai inu haumaru, ā, 106 miriona i roto i a rātou e inu tika ana i te wai mata kāore i rongoatia. I ngā whenua kāore i te tino whanake, e rua ngā wā ka nui ake te tūponotanga o te korenga o te whai wāhi ki te wai inu taketake me ngā ratonga akuaku i ērā o ētahi atu whenua. Kei te mau tonu te rerekētanga i waenganui i te tāone me te taiwhenua, me te iti haere o ngā āhuatanga o te tuku wai me te akuaku i ngā wāhi taiwhenua i ērā o ngā tāone nui. He maha ngā wā ka pāngia ngā wāhi taiwhenua e ngā raruraru pēnei i te kore pumau o ngā puna wai, te kore rawa o te nui o te wai, te kore rawa o te tiakitanga puna wai, te ngoikore o ngā whakaurunga tuku wai, me te tawhito me te turuturu o ngā paipa wai, ā, nā ēnei katoa ka uaua te whakarite i te haumaru o te wai inu.
(2) Ngā raruraru parahanga e tipu haere ana
Nā te tere o te whanaketanga o ngā ahumahi me te whakaputanga ahuwhenua nui kua nui haere te take o te parahanga wai. Ka uru mai te nui o ngā matū ki roto i ngā wai nā te tuku ture kore o ngā wai parahanga ahumahi. Ka roa te noho o ēnei matū ki roto i te wai, ko te nuinga kāore e pirau, ā, ka taea te paitini tika i te tinana tangata. Ka taea e ngā kukū tiketike i roto i te wā poto te whakaputa paitini nui, engari ko ngā kukū iti i roto i te wā roa ka arahi ki te paitini mau tonu. Ka uru ngā maniua matū me ngā patu pepeke e whakamahia ana i roto i te whakaputanga ahuwhenua ki roto i ngā wai mā roto i te rerenga wai ua, ka puta te eutrophication me te parahanga matū. Hei tāpiri, ko ētahi o ngā parahanga e puta ake ana, pērā i ngā "matū pumau" pērā i te PFAS, he uaua ki te pirau i roto i te taiao tūturu, ka kohia ki roto i te taiao me ngā tinana tangata, ā, ka tū hei tūmomo mōrearea hou ki te haumaru o te wai inu.
(3) Ngā Mōrearea Hou mai i te Huringa Āhuarangi
Nā te huringa āhuarangi o te ao, kua maha ngā āhuatanga huarere kino pērā i te tauraki, te ua nui, me ngā ngaru wera, ā, kua puta mai he wero hou ki te haumaru o te wai inu. Ka whakaitihia e te tauraki te nui o te wai, ā, ka maroke hoki ngā puna wai, ka piki ake te pēhanga o te tuku wai. Ka puta pea ngā waipuke i te ua nui, ka horoia ngā poke o te mata ki roto i ngā puna wai, ā, ka heke te kounga o te wai. I taua wā, ka raru pea te taurite o te taiao o ngā wai i te huringa āhuarangi, ka puta ai ngā raruraru pērā i te nui o te puāwaitanga o te rimurimu, ka pā kino atu ki te haumaru o te wai inu.
III. Te Tūranga o te Aroturukitanga o te Kounga Wai hei Whakapūmau i te Haumaru o te Wai Inu
Ko te aroturukitanga o te kounga o te wai he mea nui hei whakarite i te haumaru o te wai inu, e kapi ana i te tukanga katoa mai i ngā pūtake wai ki ngā taputapu wai.
(1) Mana Pūtake
Mā te aroturuki i te kounga o te wai i ngā puna wai ka taea te kite wawe mēnā kua poke te wai, tae atu ki te momo me te whānuitanga o te poke. Hei tauira, mā te aroturuki i te kounga o te wai o ngā awa, o ngā roto, o te wai whenua, me ētahi atu puna ka āwhina i te whai i ngā huringa o ngā tohu pēnei i ngā moroiti mate, ngā matū matū, me ngā matū irahiko. Kia kitea ngā tohu rerekē, ka taea te mahi wawe i ngā mahi, pēnei i te tirotiro i ngā pūtake poke me te whakapakari i te tiaki wai puna, hei whakarite i te haumaru o te wai inu mai i te puna.
(2) Te Tirotiro i te Tukanga
I te wā e tukatukahia ana te wai inu, ka āta tirohia te kounga o te wai hei whakarite i te whai huatanga o ngā tukanga maimoatanga. Mā te whakataurite i te kounga o te wai i mua atu, i muri mai hoki i te maimoatanga, ka taea te whakatau mēnā kua tutuki i ngā tukanga pēnei i te patu huakita me te tātari ngā hua e tumanakohia ana, ā, ka taea hoki te whakarerekē i ngā tawhā maimoatanga i te wā tika kia tutuki ai ngā paerewa o te wai e puta mai ana i te tipu maimoatanga. I taua wā, mā te aroturuki i te kounga o te wai i te wā e kawe ana i ngā paipa ka taea te kite i ngā raruraru pēnei i te turuturu o ngā paipa me te parahanga tuarua i te wā tika. Hei tauira, mā te aroturuki i ngā huringa o ngā toenga patu huakita i roto i ngā paipa ka taea te āwhina ki te whakatau mēnā kei te parahanga ngā paipa, kia taea ai te whakahaere wawe i ngā whakatikatika me te maimoatanga.
(3) Te Whakapūmau i te Mutunga o te Paipa
I te pito o te kaiwhakamahi,te aroturuki i te kounga waiMā tēnei ka taea e ngā kainoho te mārama ki te kounga o te wai inu i roto i ō rātou kāinga. Mā te putanga mai o ngā taputapu whakamātautau kounga wai kawe ka taea e ngā kainoho te whakamātautau i ētahi tohu o te wai inu mā rātou anō, pērā i te paru, te uara pH, me te patu huakita toenga. Ehara i te mea ka whakarei ake i te whakapono o ngā kainoho ki te haumaru o te wai inu anake, engari ka taea hoki e rātou te kite i ngā raruraru me te ripoata atu ki ngā tari e tika ana i te wā tika, ka poipoi i tētahi āhuarangi pai o te tirotiro a te hapori katoa mō te haumaru o te wai inu.
Hei tāpiritanga, ko ngā raraunga aroturuki kounga wai he pūtake nui mō te whakatakoto kaupapa here me te rangahau pūtaiao. Mā te tātari i te nui o ngā raraunga aroturuki ka āwhina i te mārama ki te āhua whānui me ngā ia whanaketanga o te haumaru wai inu, ka tautoko i te whakatakoto i ngā paerewa wai inu me ngā kaupapa here whakahaere pūtaiao ake, whaitake ake hoki. Ka āwhina hoki i ngā kairangahau ki te whakahaere rangahau hōhonu mō ngā tauira o te parahanga wai me ngā hangarau maimoatanga, me te whakapai tonu i te taumata o te whakapumautanga haumaru wai inu.
Wā tuku: 17 Paenga-whāwhā 2026













